Aİ Bakının İrəvana şərtlərini niyə görməzdən gəlir?

Avropa İttifaqı Orta Dəhliz boyunca (Çin – Mərkəzi Asiya – Cənubi Qafqaz – Türkiyə – Avropa marşrutu) nəqliyyat, enerji və rəqəmsal layihələrin koordinasiyası üçün yeni platformanın – “Connectivity Agenda Platform”un yaradıldığını elan edib.

Genişlənmə üzrə Avropa komissarı Marta Kos bildirib ki, bu struktur mövcud təşəbbüsləri vahid strategiyada birləşdirməli, prioritet layihələr siyahısı formalaşdırmalı və beynəlxalq maliyyə institutları ilə özəl investorların vəsait cəlb etməsini asanlaşdırmalıdır.

Beləliklə, Aİ son 10–15 ildə artıq formalaşmış və Avropanın həlledici iştirakı olmadan inkişaf etmiş bir regionda mövqelərini möhkəmləndirməyə çalışır.

Aİ-nin Orta Dəhlizə marağı yalnız son illərdə artıb. Bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri 2024-cü ilin yanvarında Brüsseldə keçirilən Global Gateway investisiya forumu olub. Daha sonra məsələ Samarkandda keçirilən Aİ–Mərkəzi Asiya sammitində və Transxəzər marşrutuna həsr olunmuş tədbirlərdə davam etdirilib. Lakin bütün bu təşəbbüslər əsas proseslər artıq başladıqdan sonra ortaya çıxıb.

Bu gün Aİ geridə qalmanı kompensasiya etməyə çalışır. Lakin artıq söhbət boş məkana daxil olmaqdan yox, mövcud sistemə qoşulmaqdan gedir. Orta Dəhlizin əsas infrastrukturu region ölkələrinin, eləcə də Çin, Türkiyə və digər tərəfdaşların iştirakı ilə formalaşıb.

Aİ üçün Orta Dəhliz artıq yalnız nəqliyyat layihəsi deyil. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra bu marşrut Avropanın iqtisadi və geosiyasi dayanıqlılığı üçün mühüm elementə çevrilib. Məqsəd həm Mərkəzi Asiyada mövqeləri gücləndirmək, həm də digər güc mərkəzlərindən asılılığı azaltmaqdır.

Eyni zamanda, Brüsselin Orta Dəhlizə baxışı tam olaraq mövcud Transxəzər marşrutu ilə üst-üstə düşmür. Son bəyanatlardan görünür ki, Aİ regionun nəqliyyat arxitekturasına öz baxışını formalaşdırır və bu modeldə Ermənistan üçün də rol nəzərdə tutur.

Bu isə Azərbaycanla müəyyən fikir ayrılıqlarını izah edə bilər. Bakı dəfələrlə bildirib ki, Ermənistanın regional layihələrə qoşulması Zəngəzur dəhlizinin açılması və üçtərəfli razılaşmaların icrası ilə paralel olmalıdır. Yəni Azərbaycan üçün Naxçıvanla quru əlaqəsinin təmin olunması əsas şərtdir.
Aİ Bakının İrəvana şərtlərini niyə görməzdən gəlir? 

Hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli Musavat.com-da məsələyə bu cür şərh verdi: “Son illərdə qlobal və regional geosiyasi və hərbi qarşıdurmalar, xüsusilə, Rusiya – Ukrayna müharibəsi, Rusiyaya qarşı tətbiq edilən sanksiyalar Çin və Uzaq Şərq ölkələri ilə Avropa arasında yükdaşımaların mühüm hissəsinin keçdiyi şimal marşrutunun – Rusiya üzərindən keçən dəhlizin təhlükəsizliyi üçün xeyli risklər yaradıb və qlobal ticarət marşrutlarında ciddi dəyişikliklərə səbəb olub. Buna görə də Avropa İttifaqı alternativ nəqliyyat yollarının və logistika xətlərinin inkişafına daha çox diqqət ayırmağa başlayıb. Bu baxımdan bütövlükdə Orta Dəhliz və Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu Avropa İttifaqı üçün strateji əhəmiyyət kəsb edib. Marşrut Çin, Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çıxışı təmin edir. Bunları nəzərə almaqla, Avropa İttifaqının son təşəbbüsü - Orta Dəhliz boyunca nəqliyyat, enerji və rəqəmsal layihələrin koordinasiyası məqsədilə yeni “Connectivity Agenda Platform” yaradılması Avrasiya məkanında formalaşan yeni geosiyasi və geoiqtisadi reallıqların mühüm göstəricisi hesab oluna bilər. Bu təşəbbüs sadəcə texniki koordinasiya mexanizmi deyil, həm də Aİ-nın Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqazda strateji iştirakını genişləndirməyə yönəlmiş uzunmüddətli siyasi layihə kimi qiymətləndirilə bilər.

Ümumi şəkildə Orta Dəhliz boyunca nəqliyyat, enerji və rəqəmsal layihələrin koordinasiyası, mövcud təşəbbüsləri vahid strategiyada birləşdirməsi, prioritet layihələr siyahısının formalaşdırması və beynəlxalq maliyyə institutları ilə özəl investorlardan vəsait cəlb edilməsinin asanlaşdırması yeni platformanın yaradılmasının əsas məqsədi kimi elan olunur. Lakin bu platformanın yaradılmasının daha konkret strateji məqsədləri də var. Bu strateji məqsədlər sırasına ilk növbədə Avropanın ticarət və loqistika marşrutlarının sayının artırılması və məhdud sayda marşrutlardan asılılığın aradan qaldırılması aid edilə bilər. Daha sonra yeni platformanın yaradılması Avrasiya nəqliyyat sistemində Rusiyanın ənənəvi dominant rolunun zəiflədilməsi və Çinin təsirinin balanslaşdırılması, Avropanın enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi məqsədlərinə də xidmət edir".

Q.Əlibəyli hesab edir ki, yeni platformanın yaradılması həmçinin Güney Qafqazın siyasi mənzərəsinə də əhəmiyyətli təsir göstərə bilər: “Bu baxımdan yeni platformada Ermənistana da rol ayrılmasını təsadüfi hesab etmək olmaz. Bu gün Ermənistan Güney Qafqazda Rusiyanın öz təsirini hər vasitə ilə qoruyub saxlamağa çalışdığı məkandır. Ona görə də yeni platformada Ermənistana rol ayrılması perspektivdə Ermənistanı Rusiyanın asılılığından və təsir dairəsindən çıxarmaq kimi strateji geosiyasi məqsədlərə xidmət edir. Başqa sözlə, geosiyasi strategiya baxımından Aİ-nin məqsədi Ermənistanı regional layihələrdən təcrid olunmuş vəziyyətdə saxlamaq deyil (bu daha çox Rusiyanın maraqlarına uyğun gələrdi), onu Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında formalaşan yeni bağlantı arxitekturasına müəyyən dərəcədə inteqrasiya etməkdir. Yeni platformaya dair açıqlanan sənədlərdə Ermənistana konkret hansı rolun ayrılması dəqiq göstərilmir. Yeni platforma daha çox mövcud Azərbaycan–Gürcüstan–Türkiyə xətti üzərində qurulur. Buna görə də Ermənistanın rolu daha çox potensial və gələcək imkanlar kontekstində müzakirə oluna bilər. Avropa İttifaqı hesab edir ki, Cənubi Qafqazda bütün kommunikasiyaların açılması regional sabitliyə və iqtisadi inteqrasiyaya xidmət edə bilər.

Nəzərə almaq lazımdır ki, hazırkı şəraitdə Ermənistanın Orta dəhlizin və Transxəzər marşrutunun əsas aktoruna çevrilməsi imkanları da məhduddur. Belə ki, Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri tam normallaşmayıb, nəqliyyat kommunikasiyalarının tam açılması məsələsi hələ həll olunmayıb, Ermənistandakı daxili vəziyyət Zəngəzur dəhlizinin işə düşməsinə müəyyən risklər yaradıb, Ermənistanın regional dəmir yolu və mövcud logistika infrastrukturu hazırkı marşrutla müqayisədə daha zəif vəziyyətdədir və s. Nəqliyyat infrastrukturundan fərqli olaraq rəqəmsal kommunikasiya, elektrik ötürmə şəbəkələri və yaşıl enerji layihələrində Ermənistanın iştirak imkanları nisbətən geniş hesab olunur və Aİ da daha çox enerji transformasiyası və rəqəmsal bağlantılar sahəsində Ermənistanla əməkdaşlığı artırmağa çalışır.

Bunları nəzərə almaqla, hesab edirəm ki, yeni platformada Ermənistanın rolu daha çox Azərbaycan və Türkiyə ilə gələcək siyasi normallaşma proseslərinin nəticəsindən asılı olacaq. Yəni normallaşma baş verərsə və kommunikasiyalar açılarsa, Ermənistan regionun ümumi bağlantı sisteminə inteqrasiya oluna, Orta Dəhlizə qoşulan əlavə marşrutlardan biri kimi çıxış edərək İran, Gürcüstan, Türkiyə və Azərbaycan istiqamətlərində əlaqələri genişləndirə bilər”.